Sretenje se danas obeležava u Srbiji i Republici Srpskoj kao Dan državnosti, praznik koji u sebi objedinjuje dva ključna istorijska događaja – podizanje Prvog srpskog ustanka 1804. godine i donošenje prvog ustava Kneževine Srbije u Kragujevcu 1835. godine. Ova dva momenta predstavljaju temeljne tačke u procesu obnove srpske državnosti i oblikovanja moderne nacionalne države.
Na Sretenje 1804. godine u Orašcu, na zboru koji je okupio oko 300 viđenijih Srba, doneta je odluka o podizanju bune protiv dahija, samovoljnih gospodara koji su u to vreme zaveli teror u Beogradskom pašaluku. Za vožda je izabran Đorđe Petrović – Karađorđe, iako nije bio prvi predlog okupljenih narodnih prvaka.
Presudnu ulogu u izboru Karađorđa odigrale su njegove lične osobine i vojničko iskustvo. Smatran je odlučnim, sposobnim i preduzimljivim čovekom, što je u tadašnjim okolnostima bilo od presudne važnosti. Istovremeno, procenjeno je da vođa ustanka ne može biti neko od knezova, poput Teodosija Marićevića, niti hajduk, poput Stanoja Glavaša, bez obzira na njihov ugled u narodu.
Izbor vožda bio je nužan korak nakon odluke da se krene u otvoreni otpor protiv dahija, čija vlast nije bila legalna čak ni iz ugla zvanične osmanske uprave. Sultan Selim III nastojao je da sprovede reforme i stabilizuje prilike u pograničnim oblastima Carstva, ali su međunarodne okolnosti i pritisci, pre svega usled delovanja revolucionarne Francuske, ograničavali njegov manevarski prostor.
Dahije su vlast u Beogradu preuzele 1801. godine, a ubrzo potom uklonile Mustafa-pašu, koji je među Srbima ostao upamćen kao relativno pravedan upravnik. Njihova samovolja i represija izazvale su nezadovoljstvo ne samo među Srbima, već i među delom turskog stanovništva lojalnog sultanu.
Posebno dramatičan trenutak predstavljala je Seča knezova, započeta nakon što su dahije presrele pismo kneza Alekse Nenadovića upućeno austrijskim vlastima. Cilj ove akcije bio je uklanjanje najuglednijih Srba i sprečavanje organizovanog otpora. Međutim, umesto zastrašivanja, ovaj potez ubrzao je izbijanje ustanka.
Buna pod Karađorđem u početku nije bila usmerena protiv sultana, već protiv dahija kao uzurpatora vlasti. Tek kasnije, kako su sukobi eskalirali, ustanak je prerastao u širi pokret za oslobođenje od osmanske vlasti. Prvi srpski ustanak, koji je iznenadio i Osmansko carstvo i evropske sile, označio je početak stvaranja moderne srpske države.
Istoričar Leopold Ranke ovaj period nazvao je Srpskom revolucijom, naglašavajući njegov značaj ne samo za Srbe već i za druge narode koji su težili oslobođenju. Ustanak je imao i širi evropski odjek, a u novijim tumačenjima navodi se da je srpsko iskustvo uticalo i na kasnije političke ideje u Evropi.
Karađorđevo vojno iskustvo, stečeno u austrijskim frajkorima tokom Austro-turskog rata, bilo je od velike važnosti za organizaciju ustaničke vojske. Ustanak se brzo širio, a ustanici su uspeli da oslobode značajne delove pašaluka. Dahije su likvidirane već 1804. godine, čime je uklonjen neposredni povod bune.
Naredne godine obeležile su važne bitke – Ivankovac, Mišar i Deligrad – koje su učvrstile poziciju ustanika. Usledili su pregovori i privremeni sporazumi, ali je međunarodna situacija, posebno odnos Rusije i Turske, snažno uticala na tok događaja.
Nakon mira u Bukureštu 1812. godine i povlačenja ruske podrške, ustanak je ugušen 1813. godine. U Srbiji je zaveden težak teror, a usledili su novi pokušaji otpora, uključujući Hadži Prodanovu bunu i Drugi srpski ustanak 1815. godine pod Milošem Obrenovićem.
Za razliku od Karađorđa, Miloš Obrenović se pokazao kao vešt diplomata, postepeno gradeći autonomiju Srbije kroz pregovore i političke kompromise. Proces osamostaljenja nastavljen je tokom narednih decenija.
Drugi veliki istorijski događaj vezan za Sretenje dogodio se 1835. godine u Kragujevcu, tadašnjoj prestonici Srbije, kada je donet Sretenjski ustav. Ovaj dokument, koji je izradio Dimitrije Davidović, predstavljao je jedan od najmodernijih ustava tog vremena.
Sretenjski ustav ukinuo je feudalne odnose i uveo principe građanskih prava, podele vlasti i jednakosti pred zakonom. Inspirisan evropskim pravnim tekovinama, izazvao je snažne reakcije velikih sila, koje su ga smatrale previše liberalnim.
Pod spoljnim pritiscima, knez Miloš Obrenović ukinuo je ustav nakon svega 55 dana. Ipak, njegov značaj ostao je trajan, kao simbol težnje ka modernoj i uređenoj državi.
Dan državnosti Srbije obeležavan je do stvaranja Kraljevine SHS, nakon čega je ukinut, da bi početkom 21. veka bio obnovljen kao zvanični praznik. Od 2002. godine Sretenje se ponovo slavi kao državni praznik.
Republika Srpska i Republika Srbija utvrdile su zajedničko obeležavanje ovog datuma, potvrđujući njegovu istorijsku i simboličku vrednost za srpski narod. Sretenje tako ostaje praznik koji povezuje ključne momente borbe za slobodu, državnost i ustavnost.
Pratite nas na našemTELEGRAM kanalu
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici, Twitter nalogu
