Oni su bili više od političara, bankara, kmpaniona istorije. Bili su — i ostali — simbol Šumadije koja se penje stepenik po stepenik, iz zemlje i blata, u svet bankarskih sefova, ministarskih kabineta i evropske diplomatije.

Kreditni zavodi i početak jedne epoke

Kraj 19. veka u Srbiji donosi industriju, trgovinu, trgovce-putnike, prvu ozbiljnu novčanu privredu. Sa raspadanjem seoskih zadruga i rastućom zaduženošću stanovništva, otvaraju se kreditni zavodi — među najstarijima upravo u Kragujevcu.

Već 1885. godine osniva se Kragujevački kreditni zavod, koji 1888. podiže reprezentativnu zgradu u srcu čaršije. Do 1890. u gradu posluju tri takve institucije, a uoči Prvog svetskog rata čak sedam banaka i štedionica.

U tom svetu papira, kamata, hipoteka i prvih ozbiljnih kapitala pojaviće se ime koje će obeležiti i zavode i grad — Kojići.

Sreten V. Kojić — učitelj, poslanik, narodni tribun i bankar sa vizijom

Sreten V. Kojić, rođen 1856. u Zakuti, započeo je kao učitelj i ekonom, a završio kao jedan od najuticajnijih ljudi Šumadije. Bio je radikalski poslanik, načelnik Kragujevačkog okruga, političar, trgovac i — najvažnije za ovu priču — jedan od glavnih akcionara Kragujevačke okružne banke.

Njegov život je bio spoj seljačke mudrosti i evropskog pogleda na svet.

Obnovio je crkvu Svete Angeline u Zakuti, gradio škole, zalagao se za obrazovanje devojaka i razvoj unutrašnjih gradova.

Ali jedna epizoda iz njegovog života prevazilazi i politiku i bankarstvo.

Kumovske veze porodice Kojić i dinastije Karađorđević – filmska scena istorije

Ovo nije legenda. Ovo je istorijski dokumentovana epizoda koju su čuvali svedoci i potomci: odnosi između Kojića i Karađorđevića bili su toliko bliski, da su ih vezale kumovske veze, nastale u najdramatičnijem trenutku srpske istorije.

Bure, kukuruzovina i bekstvo princa Petra

Nakon što je kao dobrovoljac u Francuskoj Legiji stranaca postao neprijatelj režima Obrenovića, kraljević Petar Karađorđević (tada poznat pod pseudonimom Petar Mrkonjić) morao je prebegnuti iz Bosne u Srbiju.

Prolazak preko granice bio je opasan: austrougarske straže, turski žandarmi, potere.

Tada na scenu stupa Sreten Kojić.

Prema porodičnom svedočenju i arhivskoj građi, princ Petar je prevezen preko granice skriven — u buretu.
Bure je bilo položeno u volovska kola, prekriveno šasom od kukuruzovine, i tako je princ, u tišini i mraku, prešao u Srbiju.

U trenutku kontrole jedan bajonet stražara probo je bure — i zasekao kraljevića.
Petar je obrisao sopstvenu krv sa bajoneta da se ne bi otkrio.

To je bio trenutak koji je povezao dva sveta: budućeg kralja i čoveka iz Zakute.

Kumstvo koje se pamti preko vekova

Kada je 1903. Karađorđević konačno došao na presto, porodica Kojić postaje kum Karađorđevićima — kumstvo koje je trajalo generacijama.

Veze nisu bile samo simbolične:

• karađorđevićka vrata sa ikonama bila su poklon Kojićima,

• kralj Aleksandar I često je posećivao vilu Kojića u Zakuti,

• deca sela su pri svakom dolasku Kojića uzvikivala „Živeli Kojići!“.

Kraljevski kumovi zatražili su od Sretena savet pri kreiranju prvih infrastrukturnih investicija, a italijanska porodica Montičeli — rodbina Sretenove supruge Danice (Terese) — upravo je preko tih veza finansirala prvu železnicu kroz Srbiju.

Ovo kumstvo nije bilo političko.
Nije bilo interesno.

Bilo je — istorijski jedinstveno, nastalo iz hrabrosti, poverenja i zajedničke borbe za slobodu Srbije.

Dr Dragutin Kojić — ministar, diplomata, Solunac i čovek koji je nosio Šumadiju u srcu

Sretenov sin, dr Dragutin Kojić, rođen 1888. u Zakuti, predstavlja drugi talas porodičnog uspona.

Doktor prava u Parizu 1910, dobrovoljac u Balkanskim ratovima, oficir u Prvom svetskom ratu, učesnik u radu izbegličke vlade na Krfu, sekretar srpske delegacije u Londonu i Parizu.

Između dva rata bio je ministar:

• trgovine i industrije,

• saobraćaja,

• šuma i ruda,

• pravde,

• prosvete,

• poljoprivrede,

• ministar bez portfelja.

Bio je ideolog modernizacije Srbije: putevi, pruge, planovi razvoja poljoprivrede, škole, zadruge i nova administracija — sve što je činilo okosnicu napretka između dva rata nosilo je njegov potpis.

U Kragujevcu nikada nije zaboravljen:
bio je čovek koji je od sela do Ministarskog saveta stigao bez ičije senke iza sebe.

Vila Kojića i zgrada Okružne banke — dva lica istog sna

Vila u Zakuti, koju je projektovao čuveni arhitekta Branislav Kojić (rođak), bila je zamišljena da ostane kao večita uspomena na porodicu.

Zgrada Okružne banke u Kragujevcu bila je urbani pandan tom snu: kamen, dekor, stubovi i fasada koji su pokazivali da je Šumadija ušla u evropsku epohu.

Jedna u selu — jedna u gradu.
Jedna za uspomenu — jedna za budućnost.

Tragedija: komunisti, otimačina i tišina

Posle 1945. dolazi vreme u kojem sve vrednosti ove porodice postaju teret.

• Dr Dragutin umire pod nerazjašnjenim okolnostima 1941.

• Milutinova porodica masakrirana je od strane ustaša.

• Sreten mlađi (Pura), oficir JVuO, streljan je 1945.

• Vila je konfiskovana 1946. i pretvorena u dom za stare, zadružni magacin i kasnije ruinirani objekat.

• Banka postaje državna, pa deo Jugobanke, a privatno poreklo biva izbrisano.

Porodica Kojić — kraljevski kumovi, ministri, lekari, krsni domaćini, ktitori i bankari — postaje zabranjeno ime.

Rast iz pepela: savremena borba za pravdu

Tek donošenjem zakona o restituciji, potomci Kojića ponovo otvaraju istoriju:

• vraćena im je vila u Zakuti (u ruiniranom stanju),

• vode borbu za obnovu,

• žele da objekat pretvore u kulturni centar, muzej ili memorijalnu kuću Šumadije,

• ponovo otkrivaju kumovske veze sa Karađorđevićima,

• dokumentuju nesaglediv doprinos Šumadiji, Kragujevcu i srpskoj državi.

U isto vreme, zgrada Okružne banke u centru Kragujevca, obnovljena i uređena, i dalje čuva duh vremena u kojem su Kojići bili jedna od osovina grada.

Kraj jedne filmske priče: 

Banke, kraljevi i selo Zakuta — priča koja prevazilazi istoriju**

Porodica Kojić je iz sela Zakuta stvorila:

• banku u Kragujevcu,

• političku elitu Srbije,

• jednog od najznačajnijih arhitekata 20. veka,

• ministra u sedam vlada,

• lekara koji je besplatno lečio tri sela,

• kumove kraljeva,

• krtitore crkava i škola.

Njihova priča nije samo istorijska — već filmska.
Punjena žrtvama, uzletima, tragedijama, prijateljstvom sa kraljevima, vizijom i ponosom.

A zgrada Kragujevačke okružne banke i danas stoji kao kameni spomenik jednoj porodici, jednom gradu i jednom vremenu kada je Šumadija verovala da može da gradi svoje snove — i gradila ih je.